فوکو در ابتدای هر یک از سه گانه های تاریخی خود – تاریخ جنون(۱۹۶۱) ، مراقبت و تنبیه: تولد زندان(۱۹۷۵) ، تولد کلینیک(۱۹۶۳) – فصولی را به تلقی دوره پیشامدرن از جنون، تنبیه و مجازات، و بیماری اختصاص می دهد. در دو کتاب تاریخ جنون و مراقبت و تنبیه او با تاکید بر « نمایش[۱]» هایی که از جنون و تعذیب در دوره رنسانس و عصر کلاسیک برگزار می شد می کوشد تا تصویری از تلقی مردمان آن دوره ها از جنون و تعذیب در ذهن خواننده شکل دهد. بطوریکه بیان این نمایش ها نقش تاثیر بسزایی در خواننده کتاب ها می گذارد. از این رو می توان گفت بیان این نمایش ها، جزیی از روش روایت تاریخی وی در این کتاب ها است.
در کتاب تاریخ جنون وقتی از جنون در دوره پیشامدرن سخن می گوید معتقد است که به «نمایش» گذاردن دیوانگان از قرون وسطی تا عصر کلاسیک رسمی قدیمی بود. فوکو در کتاب خود می کوشد تا تلقی های گوناگون از جنون را بیان کند. به نمایش گزاردن دیوانگان در دارالمجانین ها از جمله «نمایش» هایی بود که در این دوران برگزار می شد.یکی از تلقی های رایج از جنون -در قرن هفدهم- این بود که دیوانه حیوان پنداشته می شد. محبس دیوانگان به منزله باغ وحشی بود که مردم به تماشای آن می رفتند و دیوانگان همچون حیوانات سیرک به زور شلاق وادار می شدند تا به انواع رقص و بندبازی ها بپردازند. هر از چندگاهی در دارالمجانین ها معرکه هایی بر پا می شد تا مردم به تماشای «نمایش» دیوانگان بنشینند. به عبارت دیگر در این دوره برای شادی و خوشایندی مردم از جنون، «نمایش» می ساختند.
روش روایت فوکو از دوره پیشامدرن، در کتاب های تاریخ جنون و تاریخ تنبیه و مجازات بر توصیف یک «نمایش» مبتنی است.
کتاب تاریخ تنبیه و مجازات: تولد زندان همچون نمایشنامه ای با دو اپیزود آغاز می شود. در اپیزود نخست تعذیبی سوزناک و دردناک در قرن شانزدهم را به نمایش می گذارد و در اپیزود دوم برنامه یک روز در یک زندان مدرن را به تصویر می کشد. در اپیزود نخست فوکو به تفصیل فرایند تعذیب دامی ین را به جرم سو قصد به جان شاه توصیف می کند و نشان می دهد که چگونه بدن تعذیب شده، مثله شده، تکه تکه شده و داغ خورده بر صورت و شانه دامی ین در معرض دید عموم به «نمایش» گذاشته شد. فوکو معتقد است که در دوره پیشامدرن، تعذیب نمایشی برای نشانه گذاری قربانیان و قدرتی بود که تنبیه می کرد. «تعذیب در مراسمی تمام عیار از فتح انجام می گرفت اما همچنین به منزله هسته نمایشی(دراماتیک) در اجرای یکنواخت خود، حاوی یک صحنه رویارویی بود: کنش بی واسطه و مستقیم جلاد بر بدن «عذاب دیده» »(فوکو،۱۳۸۷،ص ۶۷).
در کتاب تولد کلینیک اشاره ای به هیچ نمایشی نمی شود در حالیکه در دوره پیشامدرن می توان از تئاتر آناتومی عمومی سخن گفت
اما در کتاب تولد کلینیک اشاره ای به هیچ نمایشی نمی شود. موضوع این کتاب چگونگی انتقال از طب اخلاطی به پزشکی مدرن(کلینیکی) است و آموزه اصلی آن این است که چگونه در اواخر قرن هیجدهم و در طی قرن نوزدهم بیماری در بدن مکان مند[۲] شد. در فصول ابتدایی کتاب فوکو به بررسی مفهوم بیماری، تشخیص و درمان در طب اخلاطی می پردازد و در فصول بعد نشان می دهد که چگونه پزشکان قرون هیجدهم و نوزدهم با رویکرد تجربه گرایی کوشیدند با تشریح جسد بیماران ، بیماری ها را به ضایعه های بوجود آمده در بدن منتسب کنند. گرچه او به این موضوع اشاره می کند که آناتومی پیش از پزشکی مدرن نیز وجود داشته است اما معتقد است که در طب اخلاطی آناتومی در خدمت آسیب شناسی قرار نداشت تا برای اتیولوژی و تشخیص و درمان بیماری ها بکار گرفته شود.
این کتاب نیز می توانست همچون دو کتاب دیگر از «نمایش» تشریح اجساد در دوره پیشامدرن آغاز شود و به اجرای نمایشی به نام «تئاتر آناتومی عمومی» اشاره کند. تئاتری که در اواخر قرون وسطی و در دوره رنسانس با حمایت دانشگاه ها، شهرداری ها، قدرت حاکمه و کلیسا برگزار می شد و در آن به تشریح اجساد می پرداختند. افرادی که در این تئاتر شرکت می کردند فقط پزشکان و دانشجویان پزشکی نبودند بلکه مردم عادی نیز همچون بقیه افراد متخصص می توانستند با پرداخت هزینه در آن شرکت کنند. اما فوکو تاکیدی بر این رویداد که برخی اوقات چندین بار در سال برگزار می شد نمی کند.
اگر فوکو کتاب تولد کلینیک را با تئاتر آناتومی عمومی آغاز می کرد در این صورت می توانستیم بگوییم که روش روایت فوکو از دوره پیشامدرن، در سه گانه تاریخی اش بر توصیف یک «نمایش» مبتنی است. در این مقاله می کوشیم در ابتدا این روش را در دو کتاب تاریخ جنون و مراقبت و تنبیه نشان دهیم. سپس می کوشیم تا به بازسازی نقش «نمایش» در توصیف تلقی مردمان پیشامدرن از آناتومی و تشریح بپردازیم. از این رو ویژگی های برگزاری تئاتر آناتومی عمومی را توصیف می کنیم تا نشان دهیم که اگر در فصول ابتدایی کتاب تولد کلینیک بدان اشاره می شد؛ می توانست همچون دو اثر دیگر روایتی نمایشی از تلقی دوره پیشامدرن – در حوزه طب- ارائه کند. در این صورت خواننده می توانست بهتر بفهمد که چگونه تا پیش از تولد پزشکی مدرن در قرن نوزدهم، آناتومی و تشریح اجساد بطور آشکار و مجاز انجام می شد اما عملا تاثیری بر آسیب شناسی بیماری ها در طب اخلاطی نداشت. نکته ای که در هنگام مطالعه کتاب همواره ذهن را درگیر می کند.
[۱] – واژه «نمایش» معادل spectacle قرار داده شده است که از واژه لاتین specto به معنای «نگاه کردن» یا «تماشا کردن» مشتق شده است. تفاوت بین «نمایش» و «تئاتر» در دامنه و هدف آنهاست. «نمایش» به رویدادی از نظر بصری چشمگیر اشاره دارد که در حضور عموم مردم اجرا می شود و تاثیری برجسته بر آنان دارد مثل تعذیب و اعدام در میدان عمومی شهر در ملا عام. در حالیکه «تئاتر» نمایشی است که شکل هنری پیچیدهتری دارد که از اجرا، داستانسرایی و عناصر بصری برای انتقال معنا و جذب مخاطبان استفاده میکند و معمولا در مکانی خاص یعنی آمفی تئاتر اجرا می شود. (Merback,1999,p 18)
[۲] – برای توضیحات بیشتر به مقاله زیر مراجعه کنید:
مقدم حیدری، غلامحسین(۱۴۰۳) چگونه بیماری مکانمند شد؟ مقومات روش بالینی – تشریحی در قرن نوزدهم، مجله فلسفه علم، دوره ۱۴،شماره۱
مرجع:
مقدم حیدری، غلامحسین(۱۴۰۴) نقش نمایش در روش شناسی فوکو: جنون، تعذیب، آناتومی ، مجله روش شناسی علوم انسانی، دوره۳۱، ش ۱۲۴
https://method.rihu.ac.ir/article_2389.html