چرا «یقین ریاضی» برای فلسفه پزشکی مهم است؟
غلامحسین مقدم حیدری
مقاله «یقین ریاضی :روال عملی استنتاج و محاسبه»، مستقیماً به یک مسئله بالینی، اخلاقی یا اجتماعی در پزشکی نمیپردازد؛ موضوع آن «یقین در ریاضیات» است، اینکه قطعیت قضایای ریاضی از کجا می آید؟ بنابراین این پرسش بهحق مطرح میشود که چرا چنین متنی در مجموعهای با عنوان «فلسفه پزشکی» منتشر میشود. پاسخ کوتاه این است:
پزشکی مدرن بدون ریاضیات نمیتواند وجود داشته باشد، و بدون فهم معنای یقین ریاضی نمیتوان فهمید پزشکی چه نوع معرفتی را دنبال میکند و بخشی از دانش پزشکی که مبتنی بر ریاضیات هست تا چه حد قابل اطمینان و قطعی هست؟
امروز ریاضیات در پزشکی همهجا حاضر است: در طراحی و تفسیر کارآزماییهای بالینی، در آمار زیستی که پایه «پزشکی مبتنی بر شواهد» است، در پردازش تصاویر CT و MRI، در مدلسازی اپیدمیها، در شبیهسازی سیستمهای فیزیولوژیک، در تحلیل ژنوم و بیوانفورماتیک، و در الگوریتمهای یادگیری ماشین که به تشخیص و پیشآگهی کمک میکنند. از فلورانس نایتینگل که با تحلیل آماری دادههای بیمارستانی، مرگومیر را کاهش داد، تا «دوقلوی دیجیتال» که با معادلات دیفرانسیل و یادگیری عمیق مسیر سلامت بیمار را پیشبینی میکند، ریاضیات نه صرفاً یک ابزار محاسباتی، بلکه زبان و چارچوبی است که پزشکی مدرن در آن سخن میگوید و استدلال میکند.
اما حضور ریاضیات در پزشکی دوگانه است. از یک سو، ریاضیات معیار اعتبار فراهم میکند: وقتی میگوییم یک درمان «مؤثر» است، منظورمان معمولاً این است که اثر آن از نظر آماری معنادار است. از سوی دیگر، ریاضیات خودش واقعیت بالینی را میسازد: تصویری که پزشک روی صفحه میبیند، محصول بازسازی محاسباتی است، نه مشاهده بیواسطه بدن. مدلی که پیشآگهی بیماری را پیشبینی میکند، بر مجموعهای از فرضها و تقریبها بنا شده که میتوانند خطا و سوگیری تولید کنند. پس ریاضیات همزمان منبع اطمینان و منبع عدمقطعیت است.
ریاضیات، حداقل در تصور رایج و در بخشهایی از سنت فلسفی، الگوی معرفتی یقینآور است: گزارههای ریاضی اگر درست باشند، بهگونهای ضروری و تغییرناپذیر درستاند. پزشکی اما با بدن، بیماری، شواهد تجربی و عدمقطعیت ذاتی سروکار دارد. تشخیص بالینی همیشه با احتمال همراه است؛ پیشآگهی همیشه نامطمئن است؛ اثربخشی درمان در جمعیتها سنجیده میشود، نه در فرد منحصربهفرد. بنابراین ممکن است این تصور پیش آید که بخش هایی از پزشکی که بطور مستقیم یا غیر مستقیم – یعنی دستگاه های مبتنی بر الگوهای ریاضیاتی یا هوش مصنوعی- مبتنی بر ریاضیات باشد ، نوعی قطعیت و یقین در تشخیص و درمان به ما می دهد. پس بجاست این پرسش را مطرح کنیم که خود قطعیت ریاضیات مبتنی بر چیست؟ به عبارت دیگر یقین ریاضی از کجا می آید؟