همایش ملی فلسفه پزشکی؛ تلاشی برای پر کردن شکاف نهادی علوم انسانی سلامت

یکی از مصادیق مهم چالش‌های حوزه علوم انسانی سلامت در کشور، پراکندگی نهادی و ساختاری این رشته‌ها در نظام آموزش عالی است؛ وضعیتی که موجب شده حوزه‌هایی با مسائل و دغدغه‌های مشترک، در چارچوب‌های اداری و علمی جداگانه و کم‌ارتباط با یکدیگر رشد کنند. بخشی از رشته‌های مرتبط با علوم انسانی سلامت، از جمله آموزش پزشکی، تاریخ پزشکی و اخلاق پزشکی، عمدتاً در ساختارهای آموزشی و پژوهشی وزارت بهداشت تعریف و دنبال می‌شوند و پیوند نزدیکی با نظام آموزش و عمل بالینی دارند. در مقابل، رشته‌هایی مانند فلسفه پزشکی، جامعه‌شناسی پزشکی و انسان‌شناسی پزشکی در چارچوب وزارت علوم فعالیت می‌کنند و بیشتر به تحلیل‌های نظری، مفهومی، تاریخی و اجتماعی پزشکی و سلامت می‌پردازند.

این تفکیک نهادی، اگرچه از منظر اداری قابل توضیح است، اما در عمل به نوعی گسست معرفتی انجامیده است که مانع شکل‌گیری نگاه جامع و یکپارچه به مسائل سلامت شده است.

این گسست در حالی رخ داده است که اغلب رشته‌های علوم انسانی سلامت اساساً در پاسخ به بحران‌های پزشکی مدرن پدید آمده‌اند؛ بحران‌هایی که از ناتوانی پزشکی صرفاً زیست‌پزشکی در مواجهه با پیچیدگی‌های انسانی، اخلاقی و اجتماعی سلامت حکایت داشتند. رشته‌هایی چون اخلاق پزشکی، آموزش پزشکی، فلسفه پزشکی، جامعه‌شناسی پزشکی و انسان‌شناسی پزشکی هر یک با هدف پاسخ‌گویی به خلأهایی شکل گرفتند که علم پزشکی متعارف از پر کردن آن‌ها ناتوان بود؛ خلأهایی مانند بحران اعتماد، تعارض ارزش‌ها، نابرابری‌های سلامت، رنج بیمار و فاصله میان دانش تخصصی و تجربه زیسته بیماران.

شکل‌گیری و تداوم این رشته‌ها در قالب‌هایی مستقل و جزیره‌ای، بدون آگاهی از خاستگاه تاریخی مشترک و مسئله‌محور آن‌ها، خطر فروکاستن علوم انسانی سلامت به مجموعه‌ای از تخصص‌های پراکنده و کم‌اثر را به همراه داشته است.

در چنین شرایطی، اگر این حوزه‌ها نسبت به تاریخ پیدایش خود و ضرورت گفت‌وگوی مستمر با سایر رشته‌های علوم انسانی سلامت آگاه نباشند، نه‌تنها قادر به گشودن گره‌های پیچیده نظام سلامت نخواهند بود، بلکه ممکن است ناخواسته به پیچیده‌تر شدن این مسائل نیز دامن بزنند. افزودن هر تخصص جدید، بدون پیوند مفهومی و گفت‌وگوی میان‌رشته‌ای، می‌تواند به انباشت گفتمان‌های موازی و گاه متعارض بینجامد و میدان عمل پزشکی را با سردرگمی بیشتری مواجه سازد.

همایش ملی فلسفه پزشکی با تمرکز بر این وضعیت، می‌کوشد بستری مشترک برای تعامل میان حوزه‌های پراکنده علوم انسانی سلامت فراهم کند و با گردهم‌آوردن پژوهشگران وابسته به وزارت بهداشت و وزارت علوم، امکان گفت‌وگویی میان‌رشته‌ای را فراهم آورد که از رهگذر آن، هم‌افزایی علمی و فهمی جامع‌تر، تاریخی‌تر و انسانی‌تر از مسائل سلامت در کشور شکل گیرد.